لرستان : سرزمین گنج‌هاى نهان

ختم سوره‌هاي قرآن

اما ختم سوره‌هايي از قرآن، شامل هدايايي براي ملا مي‌شد. مثلاً در ختم سوره عُم، گفته مي‌شد: «عم قباي ملا پر پنبه»! در لفافه، پشت بعضي از لباس‌ها  از جمله قبا و جليقه، مقداري پنبه مي‌گذاشتند و  مانند كاپشن دوخت مي‌زدند. در ختم سوره‌ي عس، «چپش(3) ملا بند بسته» بزغاله‌اي به ملا هديه مي‌شد! در ختم تبت، يك مرغ و 2 بط(4) مي‌بايست به ملا شيريني داده مي‌شد.

چي اسون(تغذيه)

 در حدود ساعت 10 صبح، شاگردان دسته دسته به بازار مي‌رفتند. تنقلات يا ميوه‌اي مي‌خريدند و به مكتب‌خانه كه بر مي‌گشتند، هر يك هر چه را كه خريده بودند به ملا ارائه مي‌دادند. ملا مقداري از آن‌ها را بر مي‌داشت و بقيه را به شاگرد پس مي‌داد.

در طول روز شاگردان مي‌توانستند چند مرتبه از مكتب‌خانه به ترتيب خاصي خارج شوند. براي اين امر، تخته‌چوبي به ابعاد 10در20 سانتي‌متر با نخي به ديوار آويزان بود. يك طرف نوشته شده بود «رفت» و يك طرف نوشته شده بود «آمد». اگر شاگردي از مكتب‌خانه بيرون مي‌رفت، ملا طرف رفت را رو مي‌كرد، در برگشتن، طرف آمد را. اگر شاگردي رفته بود، ديگري نمي‌توانست برود.

ادب يا انسان!

اگر شاگردي دستشويي داشت، جلوي ملا مي‌رفت و انگشتش را بلند مي‌كرد و به ملا مي‌گفت: ادب يا انسان؟! اگر ملا مي‌گفت: ادب، شاگرد بايد سر جايش مي‌نشست و اگر مي‌گفت: انسان، شاگرد به دستشويي مي‌رفت.

ابجد و فال‌گيري

اعداد حروف ابجد را در رمل، اصطرلاب و فال‌گيري هم به‌كار مي‌بردند. در قديم ملاهايي بودند معروف به «حساب‌كش». هر گاه مريضي كسالتش طولاني مي‌شد، يك نفر از اين ملاها را بر بالين مريض مي‌آوردند. ملا با سوؤالاتي در خصوص تولد مريض، نام پدر و مادر و مطالبي ديگر، كتاب خطي را كه در چنته داشت باز مي‌كرد و مي‌گفت: مثلاً تا شب چندم «قلوني = قِرني» دارد. اگر آن قرن از او بگذرد انشاالله بهبود حاصل مي‌كند!

رياضيات

در مكتب، يك نوع حساب تعليم داده مي‌شد موسوم به «سياق» كه اغلب در فاكتور و دفاتر بازرگانان به كار مي‌رفت. نگارش آن شبيه حروف چيني و ژاپني بود و محاسبه با آن دشوار مي‌نمود. مثلاً عدد 1255 چنين نوشته مي شد: ا بـ ء صـ صا

حروف ابجد و نحوه‌ي استفاده از آن‌ها

28 حرف الفباي عربي از 8 كلمه ساخته شده و براي هر حرف، عددي منظور شده بود بدين ترتيب:

ماده‌تاريخ

شعرا و بزرگان ادب براي ماده‌تاريخ تولد يا وفات افراد و اختصار نام بزرگان، تاريخ ساخت بناها پل‌ها، نام افراد و ... از اين اعداد استفاده مي‌نمودند.(5) مثلاَ در تاريخ مرگ نشاط(6) شاعر نامي اصفهان مصرع ظريفي سروده‌اند: «از قلب جهان نشاط رفته» كه معادل ابجد آن با سال وفات شاعر مطابق است:

به اين ترتيب سال وفات نشاط اصفهاني 1244 هجري قمري(۷) مي‌باشد.

        پي‌نويس‌ها:

1-   فلكه عبارت بود از تير چوبي به بلنداي 2 متر و قطر تقريبي 10 سانتي‌متر كه وسط آن دو سوراخ هر يك به فاصله نيم متر تعبيه شده و دو سر طناب را از سوراخ‌هايي مي‌گذراندند. پاهاي شاگردي كه درسش را خوب جواب نداده بود داخل طناب فلكه قرار داده، دو نفر طرفين فلكه را مي‌گرفتند و طناب را مي‌پيچاندند كه پاها در آن محكم مي‌شد.

2-  در مكتب به مبصر «خليفه» گفته مي‌شد. از ملاهاي به نام خرم‌آباد در عصر رضاخان مي‌توان به ملا علي‌رضا زاهدي، ملا مراعلي(مرادعلي)، ملا مُكه(محمد كريم)، ملا بهرام، ملا عامو دايي[اصالتاً ترك بود] و از ملاهاي زن به ملا ملك‌زايه(ملك‌زاده) اشاره نمود.

3-  بز.

4- مرغابي.

5-  البته حروف ابجد داراي رموز و اختصاصاتي است كه اين صفحه جاي بحث آن نيست.

6-  ميرزا عبدالوهاب ملقب به معتمدالدوله و متخلص به نشاط اصفهاني.

۷- مقارن با ۱۲۰۸ هجری خورشیدی.